HCB’nun 1952’de Amerika’da yayınlanan ünlü makalesi “karar anı”, Kardinal de Retz’den, “Şu dünyada bir karar anı olmayan hiçbir şey yoktur” alıntısıyla başlıyor. Bu Türkçe’nin sahibi sevgili Samih Rifat. 31 Ocak- 9 Nisan 2006 tarihleri arasında Pera Müzesi’nde açılan HCB sergisinin katalog kitabının da, yaklaşık aynı tarihlerde (1.Baskı: Ocak 2006) YGS yayınlarından çıkan ve İlker Maga’nın yayına hazırladığı, “karar anı” adlı kitap da aynı makale ile başlıyor. Pera Müzesi’nden aldığım kitaptaki “karar anı” yazısını ve diğer makaleleri keyifle okuduktan sonra, İlker Maga’nın “karar anı” kitabındaki aynı yazıyı, farklı bir çevirmenin, Yelda Ulusoy’un Türkçesinden okurken şaşırıyorum; sözcüklerde, cümlelerde bir yerini bulmamışlık var, yazı sanki fotoğrafa, fotoğraf diline ve hatta edebiyata da uzak diyebileceğim birinin dilinden, kaleminden çıkmış gibi ve kelimeler birarada gerçek anlamlarına uzak gibiler. Yazıyı Samih Rifat’ın çevirisi ve Aperture’dan yayınlanan “The Mind’s Eye” ⁽¹⁾ daki İngilizce çevirisinden karşılaştırmalı olarak okuduğumda tespitim daha da doğrulanıyor.

İlker Maga “karar anı”nı yaklaşık 15 yıl önce açtığı HCB dosyasında biriktirdiği yazılardan derlemiş (yazıların önemli bir bölümü “The Mind’s Eye” daki yazılarla ortak). Fotoğraf dünyasına gerçek bir armağan olan kitapta yer alan HCB yazıları farklı kişiler tarafından Türkçeleştirilmiş. İlker Maga’nın kitabın “sonsöz”ünde katılmaması mümkün olmayan ifadesiyle, “HCB’nin yazılarından oluşan bu kitabın Türkiye’de eksikliği çok açık biçimde hissedilen  fotoğrafın temel metinleri açığını bir parça giderebilmesini diliyorum. İlk kez Türkçe olarak bir kitapta biraraya getirilen bu yazıları tartışmanın, tartışmayı sevmeyen ya da tartışmayı “fotoğraf sanat mi, değil mi”, “an fotoğraf mı, deneysel mi” sınırlarına hapseden, bunu da yüzeysel ve karalama boyutunda yapan Türkiye fotoğraf ortamının gelişimine olumlu bir katkısı olacağına kesin inanıyorum.”  Okumayı seven bir toplum olmasak ta, ben de inanıyorum, inanmak istiyorum.

İlker Maga’nın gergek fotoğrafların ve gerekse fotoğraf üzerine ortaya koyduklarını takdir eden ve alkışlayan biriyim. Bu sevgi ve saygımı mahfuz tutarak ama bu kitapta yer alan çevirilerin birebir çeviri koktuğunu düşündüğüm için özellikle “karar anı” çevirisi üzerine düşündüklerimi yazmak istiyorum. Dilerim haddimi aştığım düşünülmeden düşündüklerimi aktarabilirim.

İlk şaşkınlığım Kardinal de Retz’in sözlerinin Yelda Ulusoy’daki karşılığına. Yelda Ulusoy “karar anı”nın girişindeki alıntıyı şöyle Türkçeleştirmiş: “Dünyada doğru ve tam ana sahip olmayan hiç birşey yoktur.”  Bir’in şey’le birlikte değil, hiç’le birlikte yazılıyor olmasını fazla önemsemesem de, cümleyi bütün olarak anlamakta zorlanıyorum, “doğru ve tam ana sahip olma” yı doğru ve tam anlamak kolay görünmüyor!!! Kitaptaki diğer yazılarda böyle bir sıkışılık hissetmedim ve zaten niyetim kitaptaki tüm çevirileri kontrol ederek, bir yanlış tespitçiliğine soyumak değil (+ bu benim işim değil!), daha çok kitaba emeği geçen herkesi, başta çevirmen olmak üzere biraz dikkatli ve daha özenli olmaya davet etmek.

İlker Maga’nın kitabının olduğu kadar, fotoğraf tarihinin de (ve eminim HCB’nun da) bu önemli, fotoğrafçıların bakışını bugün bile değiştirebilen, yönlendirebilen yazısının; okudukça değişen, karmaşıklaşan, oldukça sade bir İngilizceyle çevrilmiş olmasına karşın, Türkçesiyle anlamalarımı(zı) oldukça zorlayan yanını farkettikten sonra yaptığım daha dikkatli ve karşılaştırmalı okumanın bazı örneklerini sizlerle de paylaşmak istiyorum:

• “fotoğraflı bir röportaj” mı yapılır yoksa “fotoğraf röportajları”mı?

• “Her şeyden çok, gözlerimin önünden geçip giden bir durumun tüm özünü, tek bir fotoğrafın sınırları içinde yakalamayı arzuluyordum” mu dersiniz yoksa, “Özellikle tek bir görüntü içerisinde süregelen sahnenin esasının kavranıyor olmasını istiyordum.” mu?

• “Ağırdan almayı, bir ülkeyle öteki arasında, gördüklerimi sindirmeme yetecek kadar bir süre bırakmayı severdim.” mi daha doğru geliyor size yoksa, “Seyahati, ülkeler arasında farklılıkları gözeterek, yavaşlık içinde yapmayı severdim.” mi?

• İngilizcesi, “Then there were movies” olan bir cümlenin doğrusu, “Ardından filmler geldi.” midir yoksa, “Sinema da her zaman hayatımdaydı.” mı?

• “Ama bu arada, deklanşöre makineli tüfekle ateş eder gibi basmaktan kaçınmalı ve gereksiz kayıtlarla yükünüzü ağırlaştırmamalısınız; bu gereksiz kayıtlar belleğinizi karıştırıp, tüm bir röportajın doğruluğuna zarar verebilir.” mi yoksa, “ Çabuk ve mekanik bir şekilde deklanşöre basmaktan, beyni gereksiz taslaklarla doldurmaktan, tüm çalışmanın berraklığını kaybetmekten sakınmak gerekir.” mi?

• “Uygulanacak standart bir plan, uyulacak bir çalışma düzeni yoktur. Beyninizle, gözünüzle, yüreğinizle tetikte olmanız gerekir, bedence de çevik ve esnek olmanız.” mı daha yakın yoksa, “Standart bir sonuç yoktur, bu işin bir reçetesi yoktur, tıpkı teniste olduğu gibi her an hazır olmak gerekir.” mi?

Ve son olarak HCB’nun yazısının sonuna doğru fotoğrafı tanımladığı düşünceleri:

·        “Benim için fotoğraf, saniye parçası kadar bir süre içinde, bir olayın anlamıyla, o olaya kendine özgü dışavurumunu veren belirli biçimler düzeninin, aynı anda farkedilmesi demektir.” ya da “Benim için fotoğraf eşzamanlı bir karşılaşmadır, bir saniyelik bir zaman dilimi içerisinde, bir yanda olayın taşıdığı anlam ve diğer yanda olayı ortaya koyan görselliği içinde algılanan biçimlerin kesinlikle bir araya getirilmesidir.”

·        “Ve fotoğrafta görsel düzenleme, ancak gelişmiş bir içgüdüyle yaratılabilir.” ya da “Fotoğrafta görülebilen olanın tasarımı, resimdeki ritmin ani keşfinden başka birşey olamaz.”

 (not: koyu yazılmış olan bölümler Samih Rifat’ın)

Burada verdiğim örnekler aslında ne yazık ki yazının bütünü için geçerli ama bir köşe yazısı için fazla bile uzun tuttuğumun farkındayım. Karar sizlerin!!!

⁽¹⁾  “The Mind’s Eye” – Writings on Photography and Photographers, Henri-Cartier Bresson, 1999 Aperture Foundation, Inc.

Laleper Aytek , Nisan 2006, Bodrum.